ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਕਿਉਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਣੋ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਰੀਤਾਂ
ਸਾਵਣ (ਸ਼੍ਰਾਵਣ) ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਭਗਤ ਸਾਲ ਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲੀ, ਵਰਖਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ “ਬੋਲ ਬਮ”, “ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ” ਅਤੇ “ਓਮ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਏ” ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਸੋਮਵਾਰ ਦੇ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ
ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਲਾਹਲ ਨਾਮ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ ਇੰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਲਾ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ “ਨੀਲਕੰਠ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲ, ਦੁੱਧ, ਬੇਲ ਪੱਤਰ, ਧਤੂਰਾ, ਭੰਗ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਵਣ ਸੋਮਵਾਰ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਵਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ
ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰਿਆਵਲੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਵਣ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਵਣ ਸੋਮਵਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਸਾਵਣ ਦੇ ਹਰ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜਲਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
ਪੂੜੇ ਅਤੇ ਖੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂੜੇ ਅਤੇ ਖੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਭੋਗ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ
ਸਾਵਣ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਿੰਦੀ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਝੂਲੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
“ਸਾਵਣ ਆਇਆ ਏ…” ਵਰਗੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।
ਨੱਚਣਾ, ਟੱਪੇ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ
ਸਾਵਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੱਪੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।
ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ
ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ‘ਤੇ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਵਣ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਸਾਵਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੀਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਗਤੀ, ਸਬਰ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲੀ, ਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਪੂੜੇ-ਖੀਰ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹਰ ਸਾਲ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Comment here